Ko­ściół Zbawiciela

  zdj2       zdj1

Ko­ściół Zba­wi­ciela w Ole­śnicy to obec­nie sie­dziba Ko­ścioła Zie­lo­no­świąt­ko­wego. Bu­dy­nek był po raz pierw­szy wzmian­ko­wany w 1417 roku. „Dawna bóż­nica, ul. Łu­życka, wznie­siona z ce­gły w XIV lub XV w. stylu go­tyc­kim.”1

Po­cząt­kowo była to dwu­na­wowa sy­na­goga, zbu­do­wana praw­do­po­dob­nie na wzór Staro-​​nowej sy­na­gogi z Pragi, wy­bu­do­wa­nej w 1270 r. Kiedy Ży­dzi zo­stali oskar­żeni o spo­wo­do­wa­nie epi­de­mii dżumy (lata 1306, 1372 i 1394), po­skut­ko­wało to cał­ko­wi­tym usu­nię­ciem ich z róż­nych re­jo­nów Eu­ropy, m. in. z Fran­cji, Nie­miec i Czech.

Ko­rzy­sta­jąc z tego, że Kon­rad I po­twier­dził so­bie prawo do spro­wa­dza­nia ich do swego księ­stwa w 1329 roku, osie­dlili się w Ole­śnicy i już w 1389 roku ist­niała tu sa­mo­dzielna gmina ży­dow­ska, skła­da­jąca się z za­moż­nych Ży­dów przy­by­wa­ją­cych z Pragi, któ­rym wy­zna­czono „od­rębną dziel­nicę w pół­noc­nej czę­ści mia­sta.”2

Moż­liwe, iż po­wo­dem tego były prze­śla­do­wa­nia pra­skich Ży­dów. Zbu­do­wali w Ole­śnicy nie tylko sy­na­gogę, ale rów­nież ry­tu­alną rzeź­nię, szkołę i osobną furtę w mu­rach miej­skich, ist­nie­jącą do dnia dzisiejszego.

Dawne roz­pla­no­wa­nie wnę­trza do­wo­dzi, że pierw­szym za­ło­że­niem była wła­śnie bóż­nica.”3 Praw­do­po­dob­nie w środku stały w jed­nej li­nii słupy, które przy­trzy­my­wały skle­pie­nie krzy­żowe z że­brami. Na­sady zo­stały skute, ale są wi­doczne jesz­cze na stry­chu. Wska­zują one, że były tu trzy przę­sła oraz dwie nawy, od­dzie­lone słu­pami, na któ­rych wspie­rało się skle­pie­nie. W ten spo­sób w śre­dnio­wie­czu zbu­do­wano sy­na­gogi m. in. w Kra­ko­wie, Pra­dze i Wor­ma­cji. Za pier­wotną bu­dową sy­na­gogi prze­ma­wia rów­nież zgru­bie­nie środ­ko­wej skarpy od wschod­niej strony bu­dynku. Jest wielce praw­do­po­dobne, że wła­śnie w tym miej­scu znaj­do­wała się wnęka na torę. Świą­ty­nia po­siada dwie przy­bu­dówki. Od strony po­łu­dnio­wej znaj­duje się kwa­dra­towa wieża, która była kruchtą, z po­miesz­cze­niem w gór­nej kon­dy­gna­cji. Nie­znacz­nie prze­wyż­sza wy­so­kość ko­ścioła. Mniej­sza gru­bość mu­rów wska­zuje ra­czej na to, że nie pla­no­wano bu­do­wa­nia wieży, któ­rych zwy­kle przy sy­na­go­gach nie było.

Od strony za­chod­niej zo­stało wy­bu­do­wane po­miesz­cze­nie wbu­do­wane w skarpy, tak że środ­kowa jest we­wnątrz po­miesz­cze­nia.4 Wg D. Ma­isnera, ze sta­rych ry­sun­ków, na któ­rych nie wid­nieje ba­bi­niec, wy­nika, że po­miesz­cze­nie to zo­stało wy­bu­do­wane po roku 1730, a na pewno już ist­niało w roku 1737, gdyż wi­dać go na ry­sunku F. B. Wer­nera. Być może do­bu­do­wano go po po­ża­rze mia­sta. Po do­kład­nych oglę­dzi­nach bu­dynku, od strony przy­bu­dó­wek wi­dać ślad po przy­po­rze, który może wska­zy­wać na póź­niej­szą do­bu­dowę kruchty.

Do­ku­ment kon­ser­wa­tor­ski po­daje, że była to bu­dowla o nie­skom­pli­ko­wa­nej, pro­stej bryle i re­pre­zen­to­wała typ nie­wiel­kiej, zwar­tej świą­tyni, z do­sta­wioną od po­łu­dnia czwo­ro­boczną wieżą.5 Moż­liwe, że w 1529 r., kiedy spro­wa­dzono ar­chi­tekta do nad­zoru re­montu sy­na­gogi, przy­był z nim Chaim Schwartz, który otwo­rzył w Ole­śnicy he­braj­ską drukarnię.

Wy­dru­ko­wał tu pięcioksiąg w 1530, a gdy hu­ra­gan znisz­czył jego ofi­cynę, prze­niósł się do Au­gs­burga (1531).6  „1 wrze­śnia (na św. Egi­diusa — Idziego) 1535 r. ze­rwała się gwał­towna bu­rza ze strasz­nym hu­ra­ga­nem, który „chłop­ską fur­mankę prze­rzu­cił po­nad do­mami na ry­nek, ze­rwał da­chy, zbu­rzył 60 mu­ro­wa­nych ścian szczy­to­wych, spu­sto­szył ra­tusz, prze­rzu­cił wóz na ży­dow­ski dom, pewną chrze­ści­jankę i kilku Ży­dów uniósł w po­wie­trze, zaś ży­dow­ską dru­kar­nię do­szczęt­nie zruj­no­wał, a druki da­leko rozrzucił.

Ży­dzi są­dzili, że nad­cho­dzi Me­sjasz, a chrze­ści­ja­nie, że zbliża się sądny dzień.” Zda­rze­nie to miało dla Ży­dów straszny sku­tek, gdyż wła­śnie na nich zrzu­cono całe to nie­szczę­ście jako karę Opatrz­no­ści. Wy­pę­dzono ich i ode­brano sy­na­gogę. Uszko­dzone bu­dynki zo­stały wkrótce znowu od­bu­do­wane, na­to­miast sy­na­gogę za­mie­niono na magazyn.

O tym czy­tano co roku w ko­ściele zam­ko­wym na św. Egi­diusa. Są­dzę, że dru­kar­nia była na stry­chu sy­na­gogi, czyli praw­do­po­dob­nie w trak­cie tej bu­rzy zo­stał ze­rwany dach sy­na­gogi i w ten spo­sób kartki zo­stały roz­rzu­cone po ca­łym mieście.

Ży­dzi po­now­nie przy­byli do Ole­śnicy w 1555 r. i miesz­kali tylko 20 lat. Po­tem po­now­nie ich usu­nięto.”7 Po wy­pę­dze­niu Ży­dów, sy­na­goga zo­stała prze­zna­czona na ma­ga­zyn, a póź­niej na ar­se­nał. Do dnia dzi­siej­szego po­zo­stał w ścia­nie wschod­niej i w kruch­cie ślad po prze­bi­ciu sze­ro­kiego wej­ścia, by umoż­li­wić wta­cza­nie armat.

Nie wia­domo do­kład­nie jaki ro­dzaj uzbro­je­nia tu prze­cho­wy­wano. Moż­liwe, że gdy w 1556 r. do gra­nic Ślą­ska zbli­żało się za­gro­że­nie ze strony tu­rec­kiej, uzbro­je­nia przybywało.W 1695 r. pa­stor Be­nia­min De­xter, przy fi­nan­so­wej po­mocy brata, od­no­wił znisz­czony bu­dy­nek, który zo­stał za­mie­niony na ko­ściół pro­te­stancki pod we­zwa­niem Zbawiciela.

Z kro­niki Si­na­piusa do­wia­du­jemy się, że w tym cza­sie ist­niało jesz­cze skle­pie­nie wsparte na słu­pie. Zo­stało znisz­czone praw­do­po­dob­nie w wy­niku wiel­kiego po­żaru w 1730 r., w cza­sie któ­rego nie spło­nęły tylko za­mek, ko­ściół NMP i Je­rzego oraz św. Jana. Ko­ściół zo­stał wy­re­mon­to­wany w 1734 r.


zdj3zdj4zdj5

Koszty po­kryła księżna Ju­lia Sy­billa Wir­tem­ber­ska. Wy­ko­nano wów­czas nowy dach wieży przy­po­mi­na­jący chiń­ską pa­godę i por­tale; prze­kształ­cono otwory okienne i prze­bu­do­wano wnę­trze. „Za­miast daw­nego, krzy­żo­wego skle­pie­nia za­ło­żono drew­niane, po­zorne skle­pie­nie ko­leb­kowe, na­tu­ral­nie te­raz nie pod­parte słu­pami. Przy­bu­dówka od za­chodu otrzy­mała dach man­sar­dowy. We­wnątrz ko­ścioła ściany po­dzie­lono pi­la­strami, które zdo­bią stiu­kowe zwisy kam­pa­nul, po­mię­dzy pi­la­strami umiesz­czono ozdobne kar­tu­sze. Oł­tarz główny, po­łą­czony z am­boną na spo­sób pro­te­stancki, wy­ko­nano z drzewa nie­po­li­chro­mo­wa­nego. Tro­chę ciężki, ujęty jest z bo­ków dwiema ko­lum­nami, z dużą fi­gurą Chry­stusa na środku. Z tego też okresu po­cho­dzi loża ksią­żęca, umiesz­czona na em­po­rze pod chó­rem mu­zycz­nym. Była ona nie­gdyś bo­gato ozdo­biona sny­cerką po­li­chro­mo­waną. W mo­ty­wach prze­wa­żała de­ko­ra­cja ro­ślinna.”8

zdj6

Do sto­sun­kowo oszczęd­nego w wy­strój, pro­sto­kąt­nego wnę­trza, oży­wie­nie wpro­wa­dziło za­sto­so­wa­nie płyn­nych, fa­li­stych w za­ry­sie ba­lu­strad em­por. Em­pory łą­czą się na wschod­nim krańcu wnę­trza z wy­su­nię­tym nieco ku środ­kowi oł­ta­rzem głów­nym z 1734 r., sta­no­wią­cym do­mi­nu­jący ele­ment prze­strzeni sali.

Jest on, w ze­sta­wie­niu ze względ­nie spo­koj­nym wy­stro­jem wnę­trza, moc­nym ak­cen­tem rzeź­biar­skim wy­po­sa­że­nia ko­ścioła. Łą­czy funk­cję oł­ta­rza z ka­zal­nicą, co jest re­zul­ta­tem sil­nego w la­tach trzy­dzie­stych XVIII w. od­dzia­ły­wa­nia pie­ty­zmu w księ­stwie oleśnickim.9 “W la­tach 1813–1824 uży­wano ko­ścioła w ce­lach militarnych.

W 1824 r. przy­wró­cono mu jego re­li­gijne prze­zna­cze­nie i część jego, nie bez zna­cze­nia, ma­jątku prze­zna­czono jako wy­na­gro­dze­nie (pen­sja) dla du­chow­nych. Wów­czas, na sku­tek sprze­ciwu rad­nych mia­sta, unie­moż­li­wiono jego roz­bu­dowę na miesz­ka­nia dla dia­ko­nów. W roku 1833 nie po­wiódł się plan prze­kształ­ce­nia go w po­wia­towy urząd pracy, czemu sprze­ci­wiła się ksią­żęca izba (1832–1840). Rok póź­niej chciano ko­ściół prze­zna­czyć na salę gim­na­styczną gim­na­zjum, ale temu sprze­ci­wił się su­per­in­ten­dent Selliger.

W 1856 roku ole­śnicki or­gan­mistrz, Jo­hann Got­tlieb An­ders, wy­bu­do­wał w tym ko­ściele or­gany. Praw­do­po­dob­nie za­stą­piły te z 1733 roku lub póź­niej­sze, o któ­rych nic nie wia­domo. Nowe na­pra­wiano już w 1872 roku. W la­tach 1905–1910, w związku z re­mon­tem ko­ścioła św. Jana, ko­ściół Zba­wi­ciela był uży­wany także do co­dzien­nej po­sługi wier­nym.10 W 1945 r. ko­ściół zo­stał czę­ściowo uszko­dzony. Znisz­cze­niu ule­gło po­kry­cie da­chu, okna oraz tynk w ele­wa­cjach i wnętrzach.

Do 1956 r. bu­dowla była nie­użyt­ko­wana. W tym cza­sie na­stą­piła dal­sza de­struk­cja mu­rów, tyn­ków i de­wa­sta­cja wnę­trza. Po woj­nie, w 1955 r., prze­pro­wa­dzono roz­po­zna­nie war­to­ści za­byt­ko­wych mia­sta i okre­śle­nia wy­tycz­nych kon­ser­wa­tor­skich i za­le­ceń do pro­gramu pod­po­rząd­ko­wa­nia i od­bu­dowy Ole­śnicy. W punk­cie trze­cim tych za­le­ceń czy­tamy: „Utrzy­ma­nie wszyst­kich za­byt­ko­wych do­mi­nat prze­strzen­nych Sta­rego Mia­sta, a w wy­pad­kach ich uszko­dzeń, na­wet od­bu­dowę, ko­ściół św. Trójcy, ko­ściół NP Ma­rii i św. Je­rzego, ko­ściół Sa­lva­tora, ra­tusz, wieża bramy Wrocławskiej.

Po­mimo kry­tycz­nych opi­nii po­stu­lat ten w dal­szej po­li­tyce kon­ser­wa­tor­skiej kon­se­kwent­nie i zde­cy­do­wa­nie pod­trzy­mano, aż do peł­nej jego re­ali­za­cji.”11 W 1960 r. prze­pro­wa­dzono re­mont da­chu. Ka­pi­talny re­mont na­stą­pił w 1968 r., we­dług pro­jektu Pra­cowni Kon­ser­wa­cji Za­byt­ków we Wro­cła­wiu. Na­pra­wiono wów­czas więźbę da­chową, we­wnątrz za­ło­żono nowe tynki, wy­mie­niono sto­larkę drzwi i okien. W la­tach sie­dem­dzie­sią­tych ściany we­wnątrz wy­ło­żone zo­stały bo­aze­rią na koszt pa­ra­fii; w przy­zie­miu wieży za­ło­żono pion sa­ni­tarny; po­mię­dzy przy­bu­dówką za­chod­nią, którą ad­op­to­wano do użytku przed­szkola pa­ra­fial­nego, a nawą, wsta­wiono drew­niane przepierzenie.

Ma­lo­wa­nie ścian we­wnątrz miało miej­sce około 1990 r.12 W 1960 r. ko­ściół prze­jęty zo­stał na wła­sność przez die­ce­zję ewangelicko-​​augsburską we Wro­cła­wiu, sta­no­wiąc współ­wła­sność z Ko­ścio­łem zie­lo­no­świąt­ko­wym w Ole­śnicy. Ko­ściół p.w. Zba­wi­ciela jest na Ślą­sku jed­nym z nie­licz­nych obiek­tów sa­kral­nych z tak do­brze za­cho­wa­nymi re­lik­tami go­tyc­kiej sy­na­gogi. W związku z tym za­słu­guje na miano za­bytku ar­chi­tek­tury o uni­kal­nym zna­cze­niu dla tego re­gionu, a także kraju.

Pa­weł No­wa­kow­ski Au­tor Mo­no­gra­fii Zboru Ko­ścioła Zie­lo­no­świąt­ko­wego w Ole­śnicy. Lata 1945–2010.

1 J. Czer­wiń­ski, K. Ma­zur­ski, Ole­śnica i oko­lice, Wro­cław 1985, s. 53. 2 W. Mro­zo­wicz, P. Wi­szew­ski, Ole­śnica od cza­sów naj­daw­niej­szych po współ­cze­sność, Wro­cław 2006, s. 69. 3 M. Sta­rzew­ska, Śląsk w za­byt­kach sztuki, Ole­śnica, Wro­cław 1963, s.143. 4Tamże, s. 143–144. 5 Karta Ewi­den­cyjna Za­byt­ków Ar­chi­tek­tury i Bu­dow­nic­twa — do­ku­men­ta­cja uzy­skana w 2012 r. pod­czas re­montu da­chu w ko­ściele Zba­wi­ciela z Ośrodka Do­ku­men­ta­cji Za­byt­ków w War­sza­wie. 6http://​www​.ole​snica​.org/​D​r​u​k​a​r​s​t​w​o​o​l​e​s​n​i​c​k​i​e​.​htm, [do­stęp z dnia 19.02.2013]. 7http://​www​.ole​snica​.org/​K​o​s​c​i​o​l​_​Z​b​a​w​i​c​i​e​l​a​.​htm, [do­stęp z dnia 19.02.2013]. 8Tamże, s. 146. 9 Karta Ewi­den­cyjna Za­byt­ków Ar­chi­tek­tury i Bu­dow­nic­twa, dz. cyt. 10http://​www​.ole​snica​.org/​K​o​s​c​i​o​l​_​Z​b​a​w​i​c​i​e​l​a​.​htm, [do­stęp z dnia 13 marca 2013]. 11 M. Przy­łęcki, Od­bu­dowa i re­wa­lo­ry­za­cja Ole­śnicy w la­tach 1955–1980 na tle pro­ble­mów kon­ser­wa­tor­skich za­byt­ko­wych miast Dol­nego Ślą­ska, War­szawa 1985, s. 86. 12 Karta Ewi­den­cyjna Za­byt­ków Ar­chi­tek­tury i Bu­dow­nic­twa, dz. cyt.